Gan nhiễm mỡ

GAN NHIỄM MỠ

BSCKI. Đặng Thị Đông Phương

 

Trong phòng khám tiêu hóa gan mật hiện nay, bệnh gan nhiễm mỡ (GNM) khá thường gặp. Có bệnh nhân lo lắng quá mức, có người lại xem nhẹ, có người than phiền là bệnh khó trị, có người thắc mắc làm sao để phát hiện sớm, làm sao để phòng ngừa.

1/ THƯA BÁC SĨ GAN NHIỄM MỠ LÀ BỆNH GÌ?

Lá gan là một cơ quan nằm trong bụng chúng ta, nấp dưới bờ sườn bên phải. Trọng lượng lá gan thay đổi tùy theo chiều cao và cân nặng của mỗi người, dao động từ 1,1-1,6kg. Trong đó thành phần chất mỡ chỉ chiếm không quá 5% trọng lượng lá gan. Khi lượng mỡ tích tụ vượt quá 5% cân nặng của gan sẽ dẫn đến bệnh lý gan nhiễm mỡ.

2/ BỆNH GAN NHIỄM MỠ CÓ NGUY HIỂM KHÔNG?

Tùy theo nguyên nhân gây nên bệnh mà có thể nói GNM thật sự nguy hiểm hay không:

- Nguyên nhân do rượu: chiếm 90% ở người uống rượu nhiều (đàn ông uống trên 200ml rượu còn phụ nữ là 100ml rượu trong 5 - 10 năm) thì khả năng diễn tiến thành viêm gan mãn và xơ gan trên 50%.

- Do viêm gan siêu vi B, C mạn thì nguy cơ xơ gancao.

- Do thừa cân, béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu th140ì theo quan niệm trước đây cho là khá lành tính không nguy hiểm. Tuy nhiên, ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, các hạt mỡ tích tụ quá nhiều ở gan vẫn có thể gây viêm gan mãn tính do thoái hóa mỡ gan và dần dần dẫn đến viêm gan mãn và xơ gan khoảng 10%.

- Ngoài ra, những phụ nữ bị buồng trứng đa nang, người thường xuyên thiếu ngủ, ngủ ngáy, thiếu vitamin D vẫn có thể bị mắc bệnh GNM nếu có tình trạng tích tụ mỡ bụng.

Nói tóm lại, GNM tuy là bệnh lành tính nhưng vẫn có 1/4 trường hợp diễn tiến thành viêm gan mãn và xơ gan. Tình trạng viêm gan mãn kéo dài do gan nhiễm mỡ có thể dẫn đến ung thư gan dù chưa hề có biến chứng xơ gan.

3/ NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH?

Nhiều người cho rằng chỉ người mập mới bị gan nhiễm mỡ. Thật sự mập phì chỉ là nguyên nhân thường gặp nhất của gan nhiễm mỡ, không mập phì vẫn có thể mắc bệnh gan nhiễm mỡ. Có thể liệt kê một số nguyên nhân làm gan nhiễm mỡ theo thứ tự ưu tiên như sau:

- Hàng đầu là người uống rượu bia (90% số người thường uống rượu bia sẽ bị gan nhiễm mỡ). Rượu làm hạn chế quá trình tổng hợp lipoprotein và ức chế sự thải mỡ ở gan làm tăng quá trình nhiễm mỡ tại đây. Cách chưng cất không đúng làm rượu chứa nhiều tạp chất như metanol, các acid và ester làm tế bào gan bị ngộ độc và suy yếu. Rượu còn thu hút mỡ từ mô mỡ "chạy" đến, tập trung ở gan.

- Viêm gan siêu vi B, C mãn tính.

- Thừa cân, béo phì, vòng eo to, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, huyết áp tăng (gọi chung là hội chứng rối loạn chuyển hóa) đều tăng nguy cơ bệnh gan nhiễm mỡ. Thường do chúng ta thích ăn các món béo, ngọt, ăn vặt, thường xuyên uống nước giải khát có đường, tiệc tùng buổi tối, ăn khuya, ít vận động à Gan phải làm việc cật lực để biến các đồ bổ thành mỡ. Mỡ được hấp thu vào máu từng đợt và được chuyển tới dưới da, nội tạng. Vì làm quá tải, nên gan không vận chuyển hết, đành biến mình thành "nhà kho" chứa mỡ.

- Dùng các thuốc độc cho gan: dùng quá liều vitamin A, thuốc có chứa hoạt chất corticoid (có trong thành phần các thuốc trị hen suyễn, khớp và đông dược không rõ nguồn gốc) đều có thể gây tích tụ mỡ ở bụng và thoái hóa mỡ ở gan.

- Suy dinh dưỡng, thiếu chất đạm trong chế độ ăn (thiếu acid amin để vận chuyển mỡ khỏi gan), nuôi ăn bằng đường truyền tĩnh mạch liên tục kéo dài hoặc nếu giảm cân quá nhanh trên 1kg/tuần vẫn có thể bị GNM.

4/ BỆNH GAN NHIỄM MỠ THƯỜNG CÓ CÁC TRIỆU CHỨNG GÌ?

- Đa số người bệnh không có triệu chứng vì tình trạng lắng đọng mỡ tại gan xảy ra từ từ nên bệnh nhân khó cảm nhận được. Trên thực tế ngồi phòng khám, chúng tôi nhận thấy hơn 2/3 trường hợp gan nhiễm mỡ được phát hiện khi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi khám bệnh vì một bệnh lý khác.

- Biểu hiện nếu có và thường gặp nhất là mệt mỏi, cảm giác tức nặng vùng dưới sườn bên phải và có thể làm gan to ra. Gan nhiễm mỡ cũng có thể gây tình trạng vàng da, buồn nôn và nôn, chán ăn nhưng rất hiếm. Tùy theo nguyên nhân gây ra gan nhiễm mỡ mà có những triệu chứng lâm sàng tương ứng.

Ở thể nhẹ gan nhiễm mỡ không có biểu hiện gì nhưng sau đó gây rối loạn chức năng gan, tăng mỡ máu ảnh hưởng tới tim mạch, thường bị xơ vữa động mạch, tăng huyết áp nên bệnh nhân gan nhiễm mỡ dễ tử vong do các bệnh lý tim mạch và bệnh lý mạch máu não cao hơn những người không bị gan nhiễm mỡ.

Ngoài ra, về lâu dài bệnh gan nhiễm mỡ sẽ có nguy cơ gây viêm gan mạn, xơ gan, ung thư gan,...

5/ LÀM SAO BIẾT ĐƯỢC MÌNH BỊ GAN NHIỄM MỠ?

Tiêu chuẩn vàng chẩn đoán gan nhiễm mỡ là sinh thiết gan. Tuy nhiên, đây là kỹ thuật xâm lấn nên ít được thực hiện. Các kỹ thuật như arfi, fibro scan,… không phải nơi nào cũng thực hiện được, ngay cả các bệnh viện lớn.

Do đó, phương pháp đơn giản dễ thực hiện nhất để tầm soát bệnh gan nhiễm mỡ là siêu âm bụng tổng quát.

6/ THƯA BS, KHI PHÁT HIỆN BỆNH GAN NHIỄM MỠ CẦN LÀM THÊM XÉT NGHIỆM GÌ ĐỂ CÓ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ THÍCH HỢP NHẤT?

Gan nhiễm mỡ do nhiều nguyên nhân như do rượu, viêm gan siêu vi, do thừa cân, béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu,.. Do đó, khi phát hiện gan nhiễm mỡ chúng ta cần làm thêm 1 số xét nghiệm tùy từng bệnh nhân để có phương pháp điều trị thích hợp như là:

- Xét nghiệm máu để đánh giá đường huyết, mỡ máu để xem sự gia tăng của các chất: cholesterol, LDL – cholesterol, triglyceride, xét nghiệm chức năng gan, men gan.

- Nên xét nghiệm kiểm tra xem mình có bị nhiễm siêu vi viêm gan siêu vi B, C không?

           - Đo lượng nạc mỡ đặc biệt là mỡ nội tạng, mỡ từng vùng và của toàn cơ thể vì đây là nguyên nhân làm tăng nguy của nhiều bệnh như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đột quỵ và ung thư. Tuy có rất nhiều phương pháp xác định tỉ lệ mỡ trong cơ thể, nhưng trong đó DEXA được xem là "tiêu chuẩn vàng" trong đo lường các thành phần trong cơ thể. DEXA Scan là máy giống như máy chụp CT nhưng được sử dụng rất an toàn ở người lớn cũng như trẻ em. Khi thực hiện DEXA scan ngoài việc xác định lượng mỡ nội tạng, mỡ từng vùng và toàn cơ thể, chúng ta còn biết thêm mật độ khoáng xương để biết mình có loãng xương hay không, biết được khối lượng cơ bắp của từng vùng và toàn cơ thể.

7/ CÁC PHƯƠNG PHÁP PHÒNG BỆNH GNM LÀ GÌ?

- Không nên uống rượu bia.

- Nên chủng ngừa phòng bệnh viêm gan siêu vi A, B.

- Nên ăn uống đầy đủ cả 3 nhóm thức ăn, không nhịn ăn quá mức.

- Phòng ngừa các bệnh đái tháo đường, béo phì, thừa cân.

- Nên dùng ít nhất 300 gam rau xanh mỗi ngày như xà lách, dưa leo, bông cải xanh, rau ngót, cần tây, các loại đậu, bắp, cà chua, trà xanh và trái cây (chuối, chanh, cam, quýt, bưởi, táo) cần thiết cho bệnh nhân vì các thực phẩm này còn có thêm tác dụng chống gốc oxy hóa, chống lão hóa cho cơ thể.

- Nên ăn thịt nạc, cá. Hạn chế các thức ăn có nhiều chất béo bão hòa và cholesterol, các loại thức ăn nhanh như gà rán, hamburger, xúc xích, lạp xưởng, đồ hộp, nội tạng động vật, da gà, vịt, heo, trứng, sữa chưa tách béo hoặc bơ, phômai.

- Tránh các món chiên xào, thay bằng món luộc.

- Có thể ăn 1 ít chocolate đen hay uống 1 - 2 tách cà phê đen không đường hằng ngày.

- Không ăn uống các thực phẩm có nhiều đường.

- Cần tham vấn bác sĩ trước khi dùng thuốc để tránh những thuốc gây độc cho gan.

- Tập thể dục thường xuyên: ít nhất 15 - 30 phút mỗi ngày và 5 ngày/tuần hay chơi thường xuyên một môn thể thao là liều thuốc giảm mỡ trong máu, cũng như cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ hiệu quả nhất. Khi vận động chúng ta sẽ đốt năng lượng từ các mô mỡ, gan tăng cường chuyển hóa và đẩy mỡ ra các mô để bù đắp.

8/ GNM CÓ ĐIỀU TRỊ ĐƯỢC KHÔNG? ĐIỀU TRỊ GNM NHƯ THẾ NÀO?

- Đối với trường hợp gan nhiễm mỡ do rượu, để gan hồi phục, cách duy nhất là phải bỏ rượu bia.

- Điều trị viêm gan siêu vi B, C nếu có và tránh các chất độc cho gan.

- Nên phát hiện và điều trị sớm bệnh đái tháo đường, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, dùng các thuốc làm hạ lipid máu, ổn định huyết áp và đường huyết cần thiết cho bệnh nhân.

- Giảm cân trên bệnh nhân béo phì là một cách điều trị gan nhiễm mỡ nhưng phải giảm từ từ bằng chế độ ăn hợp lý, dùng thuốc thích hợp và vận động thể dục đều đặn.

Nói tóm lại, GNM là bệnh không quá nguy hiểm nếu tuân thủ điều trị tốt. BN cần được theo dõi, dùng thuốc điều trị thích hợp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật. Điều đáng lưu ý là bệnh GNM có thể điều trị được nếu biết nguyên nhân vì quá trình hồi phục của gan có thể kéo dài, có khi cần đến 1-2 năm.