Siêu Âm Doppler Mạch Máu Bụng: Khi Nào Cần Làm Và Phát Hiện Được Gì?

SIÊU ÂM DOPPLER MẠCH MÁU BỤNG GIÚP PHÁT HIỆN BỆNH ĐỘNG MẠCH , BỆNH TĨNH MẠCH, THIẾU MÁU MẠC TREO -TẮC MẠCH RUỘT, DỊ DẠNG MẠCH MÁU , HỘI CHỨNG BUDD- CHIARI  VÀ BIẾN ĐỔI MẠCH MÁU LIÊN QUAN BỆNH CỦA NHỮNG CƠ QUAN QUAN TRỌNG NHƯ GAN , THẬN

Siêu âm Doppler mạch máu bụng là gì?

Bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh thực hiện siêu âm Doppler mạch máu bụng tại Phòng Khám Đại Phước

Siêu âm Doppler mạch máu bụng kết hợp hai công nghệ: siêu âm B-mode tạo hình ảnh cấu trúc mạch máu và công nghệ Doppler đo tốc độ dòng máu chảy qua từng mạch. Khác với siêu âm bụng tổng quát nhìn thấy cấu trúc và hình thái cơ quan, Doppler cho phép đánh giá “động” - máu có chảy hay không, chảy nhanh hay chậm, chiều thuận hay nghịch.

Các mạch máu được đánh giá

Động mạch chủ bụng là động mạch lớn nhất trong ổ bụng cho nhánh nuôi nhiều cơ quan trong ổ bụng.Động mạch mạc treo tràng trên (SMA) - nuôi ruột non và đại tràng phải. Động mạch thân tạng (Celiac) - nuôi gan, lách, dạ dày. Động mạch mạc treo tràng dưới (IMA) - nuôi đại tràng trái. Tĩnh mạch cửa - thu máu từ ruột về gan. Tĩnh mạch lách, tĩnh mạch mạc treo - hợp lưu với tĩnh mạch cửa. Động mạch thận - đánh giá khi nghi ngờ hẹp động mạch thận gây tăng huyết áp và bệnh lí nhu mô thận.

Siêu âm bụng tại Phòng Khám Đại Phước được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh giàu kinh nghiệm với máy móc hiện đại.

Khi nào NÊN làm siêu âm Doppler mạch máu bụng?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất - nhiều người không biết mình cần đi làm kỹ thuật này cho đến khi bệnh đã nặng.

Nghi phình - bóc tách động mạch chủ bụng

Đau bung hay đau lưng không rỏ nguyên nhân, đau không giảm khi nghỉ , sờ thấy khối đập theo mạch . Khi đau tăng đột ngột và lan rộng có thể là dấu hiệu báo vỡ phình hay bóc tách lan rộng nhất là khi có rối loạn ý thức kèm theo .Độ nhạy và độ đặc hiệu siêu âm doppler phình động mạch chủ bung lên đến 100% , nhưng đối với bóc tách động mạch chủ bụng độ nhạy 60-80% ,độ đặc hiệu 90-95% nên khi nghi ngờ bóc tách mà siêu âm âm tính cần làm thêm CT mạch máu.

Nghi ngờ thiếu máu mạc treo ruột

Biến chứng nặng của bệnh mạch máu bụng - tầm quan trọng của phát hiện sớm qua siêu âm Doppler

Đau bụng sau ăn 15-60 phút, kéo dài 1-3 giờ - đây là triệu chứng điển hình nhất. Sợ ăn vì sợ đau, dẫn đến sụt cân nhanh (10-20kg trong vài tháng). Tiêu chảy hoặc táo bón thay đổi không rõ nguyên nhân. Nghe thấy tiếng thổi mạch máu bụng khi khám lâm sàng.

Theo nghiên cứu trên tạp chí RadioGraphics (2002), 95% bệnh nhân thiếu máu mạc treo mạn tính có tắc/hẹp ít nhất 2 trong 3 động mạch chính (SMA, Celiac, IMA). Siêu âm Doppler có độ nhạy 70-89% phát hiện hẹp trên 70% ở SMA.

Khi nghi ngờ bệnh gan- tĩnh mạch cửa: xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa , huyết khối tĩnh mạch cửa, theo dõi sau đặt shunt TIPS

Khi gan bị xơ hóa, áp lực tĩnh mạch cửa tăng cao (tăng áp lực tĩnh mạch cửa), gây ra cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản, lách to. Siêu âm Doppler giúp:

Đo vận tốc dòng chảy tĩnh mạch cửa (bình thường 15-20 cm/giây, khi tăng áp thường giảm xuống <15 cm/giây hoặc đảo chiều). Phát hiện huyết khối tĩnh mạch cửa - biến chứng nguy hiểm của xơ gan. Đánh giá dòng bàng hệ (collateral) - các mạch máu phụ hình thành để giảm áp lực. Theo dõi sau đặt shunt TIPS (shunt gan-tĩnh mạch cửa qua da) - kiểm tra shunt có còn thông thoáng không.

Huyết khối tĩnh mạch mạc treo

Nghi ngờ khi có đau bụng kéo dài, sốt nhẹ, tiêu chảy có máu nhưng không rõ nguyên nhân, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ: Viêm tụy cấp hoặc mạn tính. Ung thư tụy, gan, đường mật. Rối loạn đông máu (thiếu Protein C, S, kháng thrombin III). Sử dụng thuốc tránh thai, mang thai gần đây. Phẫu thuật bụng, chấn thương bụng.

Theo nghiên cứu trên RadioGraphics (2002), tĩnh mạch mạc treo tràng trên bị huyết khối chiếm 70-95% các trường hợp, tiếp đến là tĩnh mạch cửa và tĩnh mạch lách.

Tăng huyết áp không kiểm soát được

Khi huyết áp cao dai dẳng dù dùng 3 loại thuốc trở lên, cần nghĩ đến hẹp động mạch thận - một nguyên nhân có thể chữa được. Siêu âm động mạch thận Doppler có độ nhạy 85-90% phát hiện hẹp đáng kể.

Theo dõi sau ghép gan hoặc can thiệp mạch máu

Sau ghép gan: kiểm tra động mạch gan, tĩnh mạch cửa có thông thoáng không. Sau đặt stent động mạch thận, động mạch mạc treo: đánh giá stent có hẹp lại không. Sau điều trị giãn tĩnh mạch thực quản: theo dõi áp lực tĩnh mạch cửa.

Các dấu hiệu bệnh lý mạch máu phát hiện được qua siêu âm Doppler

Phình- bóc tách động mạch chủ bụng :

khi phình siêu âm B-mode đường kính >/= 3cm và siêu âm doppler sẽ thấy dòng xoáy, rối .khi bóc thách mạch máu siêu âm thấy dấu hiệu flap nội mạc , dấu hai lòng thật- giả .Cần ghi nhớ khi nghi ngờ bóc tách động mạch siêu âm âm tính không nên loại trừ mà nên cho chụp CT mạch máu để tránh bỏ sót tổn thương.

Hẹp động mạch mạc treo

Khi động mạch bị mảng xơ vữa làm hẹp >70%, vận tốc dòng chảy tại điểm hẹp tăng cao bất thường. Tiêu chuẩn chẩn đoán theo Applied Radiology (2024):

Hẹp >70% SMA: vận tốc đỉnh tâm thu (PSV) >275 cm/giây. Hẹp >70% động mạch thân tạng: PSV >200 cm/giây. Tắc hoàn toàn: không phát hiện được dòng chảy.

Tuy nhiên, cần lưu ý: hẹp 1 mạch đơn thuần thường không gây triệu chứng vì có tuần hoàn bàng hệ. Chỉ khi hẹp/tắc ít nhất 2/3 động mạch chính mới có biểu hiện lâm sàng rõ rệt.

Huyết khối tĩnh mạch cửa

Cấp tính: không có dòng chảy trong tĩnh mạch cửa trên Doppler, có thể thấy huyết khối tăng âm trong lòng mạch. Bán cấp/mạn tính: hình thành mạch bàng hệ xung quanh tĩnh mạch cửa bị tắc (cavernous transformation).

Theo PMC (2020), huyết khối tĩnh mạch cửa cấp tính cần CT hoặc MRI có tiêm thuốc để xác nhận và đánh giá mức độ lan rộng đến tĩnh mạch mạc treo - yếu tố quyết định tiên lượng.

Tăng áp lực tĩnh mạch cửa

Dấu hiệu trên Doppler: Giảm vận tốc dòng chảy tĩnh mạch cửa (<15 cm/giây). Đảo chiều dòng chảy (từ gan ra ngoài thay vì vào gan). Tăng chỉ số tắc nghẽn,đường kính tĩnh mạch cửa >13mm. Xuất hiện dòng bàng hệ: tĩnh mạch vị ngắn, tĩnh mạch thực quản, tĩnh mạch rốn tái thông.

Thiếu máu ruột cấp tính (cấp cứu)

Tắc đột ngột động mạch mạc treo do huyết khối/tắc mạch gây đau bụng dữ dội, là cấp cứu ngoại khoa. Tuy nhiên, theo Radiology Key (2020), siêu âm Doppler KHÔNG phải là công cụ ưu tiên trong cấp cứu vì:

Thời gian cấp bách - cần chẩn đoán và mổ ngay. Khó khăn kỹ thuật do bệnh nhân đau quằn quại, đầy hơi. CT có cản quang nhanh hơn, cho hình ảnh toàn diện hơn.

Siêu âm Doppler chủ yếu dùng cho thiếu máu mạc treo MẠNT TÍNH, không phải cấp tính.

>> Đọc thêm: Phát hiện sớm nguy cơ đột quỵ với siêu âm Doppler động mạch cảnh

Quy trình siêu âm Doppler mạch máu bụng

Chuẩn bị trước thủ thuật

Nhịn ăn 6-8 giờ trước siêu âm (bụng đói giúp giảm hơi ruột, dễ nhìn mạch máu). Có thể uống nước lọc. Không nhai kẹo cao su (gây nuốt hơi). Tạm ngưng thuốc làm giảm nhu động ruột nếu đang dùng (hỏi bác sĩ).

Một số trung tâm yêu cầu kiêng chất xơ 1-2 ngày trước để giảm hơi, nhưng không phải lúc nào cũng cần thiết.

Trong khi siêu âm (30-60 phút)

Bạn nằm ngửa trên giường siêu âm. Bác sĩ bôi gel lên bụng và di chuyển đầu dò siêu âm. Tại mỗi mạch máu, bác sĩ sẽ:

Chụp hình ảnh cấu trúc mạch (B-mode). Bật chế độ màu (Color Doppler) xem dòng chảy - màu đỏ hoặc xanh tùy chiều. Đo vận tốc dòng chảy (Pulsed Doppler) - tạo đồ thị sóng. Đo đường kính mạch máu, tính chỉ số kháng trở.

Bạn có thể được yêu cầu nín thở vài giây khi đo để hình ảnh rõ nét. Đối với thiếu máu mạc treo, một số trung tâm siêu âm cả lúc đói và sau ăn (30-60 phút sau bữa ăn thử nghiệm) để đánh giá dự trữ lưu lượng máu.

Sau khi siêu âm

Không cần thời gian hồi phục, có thể ăn uống và sinh hoạt bình thường ngay. Kết quả được bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc và viết báo cáo ngay sau làm .

Ưu và nhược điểm của siêu âm Doppler

Ưu điểm

Không xâm lấn, không đau, không dùng thuốc cản quang ( ngoại trừ siêu âm doppler tương phản - CEUS) (an toàn với thận). Không phơi nhiễm tia X - an toàn cho phụ nữ có thai, trẻ em. Cho thông tin “động” về dòng chảy máu mà CT/MRI thường khó có. Thời gian thực - có thể đánh giá ngay trong khi thở, sau ăn. Theo dõi dài hạn thuận tiện, không tốn kém như CT/MRI.

Hạn chế

Phụ thuộc nhiều vào tay nghề người làm - khác nhau giữa các kỹ thuật viên. Khó khăn ở người béo phì, đầy hơi ruột, không hợp tác. Không đánh giá tốt đoạn sâu , mạch nhỏ phức tạp , khó thấy mạch máu nhỏ sau phúc mạc cũng như tổn thương lan rộng. Không đánh giá được toàn bộ chiều dài mạch máu như CT/MRI. Dễ nhầm lẫn giữa tắc hoàn toàn và dòng chảy rất chậm.

Theo Applied Radiology (2024), CT mạch máu có độ chính xác cao nhất và ít phụ thuộc người làm, nên thường dùng để xác nhận sau siêu âm Doppler nghi ngờ.

So sánh siêu âm Doppler với các phương pháp khác

Câu hỏi thường gặp

Câu 1: Siêu âm Doppler có khác gì siêu âm bụng tổng quát thông thường ?

>> Siêu âm bụng tổng quát thông thường chỉ xem cấu trúc và hình thái cơ quan(gan có u không, thận có sỏi không). Doppler thêm khả năng xem dòng máu chảy - hữu ích khi nghi ngờ tắc mạch, hẹp mạch, tăng áp tĩnh mạch cửa.

Câu 2: Tôi bị xơ gan có cần làm Doppler không?

> Nên làm. Xơ gan thường gây tăng áp tĩnh mạch cửa, dẫn đến cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản (nguy cơ vỡ chảy máu chết người). Doppler giúp phát hiện sớm và theo dõi.

Câu 3: Siêu âm có thay thế được CT mạch máu không?

>> Không hoàn toàn. Doppler tốt cho sàng lọc ban đầu, nhưng nếu nghi ngờ cao hoặc cần can thiệp, CT/MRI mạch máu hoặc chụp mạch trực tiếp vẫn cần thiết để xác nhận.

Câu 4: Kết quả có ngay không?

>Hình ảnh có ngay trên màn hình, nhưng bác sĩ chẩn đoán hình ảnh cần thời gian đo đạc, phân tích và viết báo cáo ngay sau làm.

Câu 5: Người béo có làm được không?

>>Vẫn làm được nhưng chất lượng kém do lớp mỡ dày làm hình ảnh mờ , độ phân giải kém , mạch máu nằm sâu hơn khó đo chính xác, tín hiệu doppler yếu khó ghi phổ chính xác đánh giá hẹp tắc khó . Lúc đó nên chụp CT/ MRI mạch máu .

Lời khuyên từ bác sĩ chuyên khoa

Đặt lịch siêu âm Doppler mạch máu bụng tại Phòng Khám Đa Khoa Đại Phước

Siêu âm Doppler mạch máu bụng là kỹ thuật chuyên sâu trong chẩn đoán bệnh lý mạch máu ổ bụng, đặc biệt hữu ích cho theo dõi xơ gan, tầm soát hẹp động mạch mạc treo ở người có triệu chứng điển hình. Tuy nhiên, đây không phải “siêu phẩm” có thể thay thế mọi phương pháp khác.

Nếu bạn có triệu chứng đau bụng , đau lưng đột ngột kèm sờ thấy khối đập , đau bụng sau ăn kèm sụt cân, xơ gan có cổ trướng, hoặc tăng huyết áp không kiểm soát được, hãy tham khảo bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn xét nghiệm phù hợp. Phát hiện sớm hẹp/tắc mạch máu có thể cứu sống bạn - nhiều trường hợp can thiệp đặt stent kịp thời giúp tránh phẫu thuật cắt ruột lớn.

Đừng tự ý đi siêu âm Doppler khi không có chỉ định - đây là xét nghiệm chuyên sâu cần bác sĩ đọc kết quả trong bối cảnh lâm sàng mới có giá trị.

Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Để được tư vấn về siêu âm Doppler mạch máu bụng và các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh khác, hãy liên hệ Phòng Khám Đại Phước qua hotline 1900 599 941.

>> Tìm hiểu thêm: Tại sao nên siêu âm bụng tổng quát định kỳ? Câu trả lời khiến bạn bất ngờ!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Johns Hopkins Medicine. (2024). "Mesenteric Ischemia".
2. Radiology Key. (2020). "Doppler Ultrasound of the Mesenteric Vasculature".
3. RadioGraphics. (2002). "Mesenteric Venous Thrombosis: Diagnosis and Noninvasive Imaging".
4. Applied Radiology. (2024). "Chronic Mesenteric Ischemia: Mesenteric Artery Duplex Sonography".
5. PMC. (2019). "Mesenteric ischemia: what the radiologist needs to know".